Prawo cytatu – czym jest i jak z niego korzystać?

Prawo cytatu jest jedną z najpopularniejszych konstrukcji prawnych. Istniało jeszcze w sferze analogowej, natomiast kiedy nastała era cyfrowa, nastąpił gwałtowny skok jego zastosowania. W dobie internetu korzystanie z zaczerpniętych cytatów jest spotykane na niewyobrażalną skalę. Dzieje się to na co dzień w sposób, którego nawet nie jesteśmy świadomi. Istotą zaś prawa cytatu jest zezwolenie na zastosowanie niewielkich w sumie fragmentów cudzej twórczości w osobistych utworach bez zgody uzyskania zgody twórcy.

Zastosowanie prawa cytatu

Wykorzystywanie cudzej twórczości ma daleką historię. Występuje ono w całej kulturze, np. tam, gdzie przekazywane są różne informacje, w nauce, w oświacie czy wreszcie w sferze artystycznej. W Polsce niezbędne jest bazowanie na Ustawie z dnia 4 lutego 1994 o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Oto warunki, jakie są zawarte w ustawie dla prawa cytatu:

1. Utwór w utworze

Cytować, czyli umieszczać urywek, a w przypadku utworów krótkich oraz utworów plastycznych i fotografii – całość cudzego utworu, można tylko, jeśli nasze dzieło jest utworem, czyli nosi znamiona indywidualnej twórczości.

2. Rozpowszechnianie

Można cytować utwory tylko takie, które są udostępnione publicznie za zgodą twórcy.

3. Cel

Ustawa określa katalog sytuacji, które uzasadniają wykorzystanie prawa cytatu:

1. Wyjaśnienie – kiedy zamierzamy przedstawić stanowisko lub pogląd innej osoby przedstawione w utworze tej osoby.
2. Polemika – dyskusja z cudzą twórczością.
3. Analiza krytyczna, naukowa – omówienie cudzej twórczości.
4. Nauczanie – w utworach o charakterze edukacyjnym.
5. Prawa gatunku twórczości – najtrudniejsza do opisania przesłanka cytatu.

4. Relacja z utworem cytowanym

Korzystanie z cytatu powinno mieć na celu dyskurs z cytowanym utworem (twórczością), poglądami.

5. Oznaczanie autorstwa i wyodrębnienie cytatu

Chodzi o poszanowanie praw osobistych twórców utworów cytowanych. A zatem podanie imienia i nazwiska twórcy, jak również źródła, z którego pochodzi dany cytat.

Przeczytaj również: E-book czy książka papierowa – co jest lepsze?

Prawo cytatu a plagiat

Najbardziej intrygującą kwestią prawa cytatu jest jego rozpowszechnianie.

Da się bowiem pomyśleć pewną sytuacje, a mianowicie gdyby pewien student, np. socjologii, miał napisać jakiś esej, to mógłby cały tekst stworzyć na zasadzie kopiuj-wklej. Oznacza to, że ów student mógłby zapożyczyć (czy raczej ukraść) pewne cytaty z różnych książek czy artykułów, ale przy tym nie podając już w swoim eseju znaku cytatu. Tak więc cały tekst byłby skopiowany i przypisany studentowi. Mimo wszystko w tym przypadku tylko osoba, która zajmuje się fachowo socjologią, czyli pewien profesor, czytając tekst owego studenta, byłby w stanie stwierdzić, że nie jest to jego dzieło. Z kolei osoba, która nie ma nic wspólnego z socjologią, czytając ów esej byłaby całkowicie nieświadoma, że myśli zawarte w tekście nie są dziełem naszego studenta. Stąd istnieje cienka linia, zwłaszcza w dobie internetu (a także w nadchodzącej erze sztucznej inteligencji), między tym, co jest kopią a oryginałem podczas powoływania się na pewien cytat.

Poza tym zaczerpnięcie cytatów z różnych tekstów to w dzisiejszych czasach, że się tak wyrażę, pewna anarchia.

Przykładem z życia codziennego może być to, co przypadkiem przeczytałem nie dawno na płatkach kukurydzianych, a mianowicie: „chwytaj dzień”. Ten cytat należy do Horacego.

Inny przykład to dość powszechnie używanie zwrotu: „wyjść naprzeciw”. Pochodzi ono od wielkiego myśliciela Heideggera. Czy ktoś w obu tych przypadkach zdaje sobie sprawę, że je sobie przywłaszcza, że się na nie powołuje?

WNIOSKI

Konkludując pokrótce, należy stwierdzić, że cytaty kreują naszą rzeczywistość. Mają na nią wpływ. Oznacza to, iż występują one powszechne w naszym myśleniu, mowie i ostatecznie w działaniu.

Autor tekstu: Tomasz Kupczak